برترین مرورهای اولین دوره جشنواره مرورنویسی نقطه ریویو – شماره 10
مروری بر کتاب «خانه عنکبوت» نوشته آلن فریدمن ترجمه مهوش غلامی
نخ‌های به هم پیوسته
راضیه رحمانی ترکمن:
گاهی برای فهمیدن یک جنگ، نباید فقط به میدان نگاه کرد بلکه باید کمی عقب‌تر رفت؛ به اتاق‌های در بسته، قراردادها، بانک‌ها، شرکت‌های تسلیحاتی و تصمیم‌هایی که شاید هیچ‌وقت در صفحه اول روزنامه‌ها دیده نشوند. «خانه عنکبوت» از همین نقطه شروع می‌کند و سراغ رابطه‌ای می‌رود که در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد؛ رابطه آمریکا و برخی متحدان غربی‌اش با حکومت صدام حسین. اما سؤال اصلی کتاب فقط این نیست که چه کسی به عراق سلاح داد؛ سؤال مهم‌تر این است که چرا قدرت‌هایی که بعدها صدام را دشمنی خطرناک معرفی کردند، در مقطعی از تاریخ به تقویت او کمک کردند؟
«خانه عنکبوت» نوشته آلن فریدمن، روزنامه‌نگار و نویسنده آمریکایی، یک اثر تحقیقی درباره مناسبات سیاسی، مالی و تسلیحاتی میان عراق صدام و دولت‌ها و نهادهای غربی است. فریدمن که سال‌ها در حوزه روزنامه‌نگاری اقتصادی و سیاسی فعالیت کرده، در این کتاب سراغ پرونده‌ای می‌رود که بعدها با عنوان Iraqgate شناخته شد؛ پرونده‌ای که بخش مهمی از آن به حمایت‌های مالی و تسلیحاتی از عراق در دهه ۱۹۸۰ و ارتباط این حمایت‌ها با برخی نهادهای دولتی و مالی غرب مربوط می‌شود.
فریدمن برای روایت این ماجرا فقط به تصمیم‌های رسمی دولت‌ها بسنده نمی‌کند. بانک‌ها، شرکت‌ها، سازمان‌های دولتی، واسطه‌ها و مسیرهای انتقال پول و تجهیزات هم وارد داستان می‌شوند. یکی از محورهای مهم کتاب، پرونده شعبه آتلانتای بانک ایتالیایی BNL است؛ پرونده‌ای که به وام‌های چندمیلیارد دلاری به عراق و استفاده از بخشی از این منابع برای خرید تجهیزات و تسلیحات گره خورده بود.
اینجاست که عنوان «خانه عنکبوت» معنای خودش را پیدا می‌کند. عنکبوت در اینجا فقط یک تصویر ادبی نیست؛ استعاره‌ای است از شبکه‌ای پیچیده از ارتباطات که در آن تشخیص اینکه یک تصمیم دقیقاً از کجا آغاز شده و مسئولیت آن در نهایت به چه کسی می‌رسد، کار ساده‌ای نیست.
شاید یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های کتاب هم همین تغییر زاویه نگاه باشد. وقتی درباره صدام حسین، عراق و جنگ ایران و عراق صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهنمان سراغ دیکتاتوری، جنگ، سلاح‌های شیمیایی، حمله به کویت یا سیاست‌های منطقه‌ای می‌رود. اما فریدمن سؤال دیگری را وسط می‌گذارد: این قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی چگونه شکل گرفت و چه کسانی در شکل‌گیری آن نقش داشتند؟
همین تغییر سؤال، نگاه مخاطب را عوض می‌کند. کتاب تلاش می‌کند نشان دهد روابط بین‌الملل همیشه آن چیزی نیست که در بیانیه‌های رسمی دولت‌ها می‌بینیم. پشت سیاست خارجی، مجموعه‌ای از منافع امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی قرار دارد و این منافع ممکن است در مقاطع مختلف، حتی دولت‌هایی را که بعدها در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند، برای مدتی به هم نزدیک کند.
در مورد عراق نیز روایت کتاب در بستری شکل می‌گیرد که در آن سیاست آمریکا و برخی کشورهای غربی در قبال بغداد، تحت تأثیر جنگ ایران و عراق و ملاحظات منطقه‌ای آن دوره قرار داشت. در چنین شرایطی، عراق برای بخشی از سیاست‌گذاران غربی، صرفاً یک حکومت اقتدارگرا نبود؛ بلکه در معادلات منطقه‌ای، وزنه‌ای در برابر ایران محسوب می‌شد.
البته ارزش کتاب فقط در نتیجه‌ای که ارائه می‌کند نیست؛ بخش مهم ماجرا در مسیری است که فریدمن برای رسیدن به این نتیجه طی می‌کند. او تلاش می‌کند با کنار هم گذاشتن اسناد، پرونده‌های قضایی، اظهارات مقام‌ها، اطلاعات مالی و گزارش‌های تحقیقی، تصویری از شبکه‌ای ارائه دهد که در نگاه اول پراکنده به نظر می‌رسد، اما وقتی اجزای آن کنار هم قرار می‌گیرند، ارتباط میان آن‌ها روشن‌تر می‌شود. همین ویژگی، یکی از نقاط قوت اصلی کتاب است. «خانه عنکبوت» به جای اینکه فقط بگوید چه اتفاقی افتاده، تلاش می‌کند نشان دهد این اتفاق‌ها چگونه ممکن شده‌اند.
اما همین ویژگی می‌تواند برای بعضی مخاطبان به نقطه ضعف تبدیل شود. کتاب سرشار از نام افراد، بانک‌ها، شرکت‌ها، سازمان‌ها، قراردادها و جزئیات مالی و سیاسی است. بنابراین اگر کسی به دنبال یک روایت سریع، داستانی و کم جزئیات باشد، ممکن است در بخش‌هایی از کتاب احساس کند ریتم مطالعه کند شده و حجم اطلاعات او را خسته می‌کند.
از طرف دیگر، باید توجه داشت که «خانه عنکبوت» در اوایل دهه ۱۹۹۰ نوشته شده است. بنابراین مخاطب امروز باید آن را در فضای تاریخی زمان نگارش خودش بخواند. کتاب قرار نیست تمام تحولات بعدی منطقه را توضیح دهد و طبیعی است که بعضی از برداشت‌ها و چارچوب‌های آن با گذشت زمان نیازمند مقایسه و بررسی دوباره باشند.
ارزش کتاب دقیقاً در همین است که یک پرونده را باز می‌کند و مخاطب را وادار می‌کند درباره روابط پشت پرده قدرت سؤال بپرسد، نه اینکه لزوماً همه پاسخ‌ها را برای همیشه قطعی کند.
اما چیزی که بعد از خواندن کتاب بیشتر از خود ماجرای صدام در ذهنم ماند، مفهوم مسئولیت در سیاست بود. سیاست خارجی گاهی شبیه تصمیمی است که امروز گرفته می‌شود و هزینه‌اش سال‌ها بعد خودش را نشان می‌دهد. ممکن است یک دولت در مقطعی، کشوری را برای رسیدن به یک هدف ژئوپلیتیکی تقویت کند و همان کشور چند سال بعد به مسئله‌ای جدی برای همان قدرت تبدیل شود. این تناقض، شاید یکی از تلخ‌ترین بخش‌های کتاب باشد.
«خانه عنکبوت» باعث می‌شود جنگ را فقط به عنوان برخورد دو ارتش نبینیم. پشت هر جنگ، شبکه‌ای از تصمیم‌ها وجود دارد؛ تصمیم‌هایی که ممکن است در واشنگتن گرفته شوند، در بغداد اجرا شوند، در یک بانک اروپایی مسیر مالی پیدا کنند و در نهایت اثرشان را هزاران کیلومتر دورتر و سال‌ها بعد نشان دهند.
برای من، جذابیت کتاب دقیقاً همین‌جا بود. اینکه بفهمیم تاریخ همیشه در میدان جنگ ساخته نمی‌شود. گاهی بخشی از آن پشت میز مذاکره، در اتاق‌های اداری، در قراردادهای تجاری و حتی در تصمیم‌هایی شکل می‌گیرد که در زمان گرفته شدن، شاید بسیار منطقی و مصلحت آمیز به نظر برسند.
شاید به همین دلیل است که عنوان کتاب بعد از تمام شدن آن معنای بیشتری پیدا می‌کند. تار عنکبوت از یک نخ ساخته نشده؛ از تعداد زیادی نخ به هم پیوسته ساخته شده است. در سیاست هم گاهی پیدا کردن یک «مقصر اصلی» آن‌قدر ساده نیست که در نگاه اول تصور می‌کنیم. مجموعه‌ای از منافع، تصمیم‌ها و بازیگران در کنار هم قرار می‌گیرند و نتیجه‌ای را می‌سازند که بعدها همه از پیامدهایش متعجب می‌شوند.
در نهایت، «خانه عنکبوت» کتابی نیست که بخواهد با یک روایت ساده، تکلیف مخاطب را با آمریکا، عراق، صدام یا جنگ ایران و عراق روشن کند. ارزش اصلی آن در این است که مخاطب را وادار می‌کند پشت صحنه سیاست را ببیند.
اگر به تاریخ معاصر، روابط بین‌الملل، سیاست خارجی آمریکا، جنگ ایران و عراق و پرونده‌های پشت پرده قدرت علاقه دارید، این کتاب می‌تواند انتخابی جدی و قابل تأمل باشد؛ به‌خصوص برای افرادی که دوست دارند بدانند تصمیم‌های سیاسی چگونه از مسیر بانک‌ها، شرکت‌ها، سازمان‌های دولتی و شبکه‌های غیررسمی عبور می‌کنند. اما اگر دنبال یک روایت سریع و داستانی هستید، احتمالاً حجم اطلاعات کتاب برایتان کمی سنگین خواهد بود.
با این حال، «خانه عنکبوت» از آن کتاب‌هایی است که ارزشش فقط در اطلاعاتی نیست که به مخاطب می‌دهد؛ بلکه در سؤالی است که بعد از خواندن در ذهن باقی می‌گذارد.
