مروری بر کتاب «مرگ تاجرانه»؛ با گردآوری محمدرضا طاهری
ابدی

سمانه میرعالی:
گاهی آدم سراغ یک کتاب می‌رود چون می‌خواهد چیزی بداند؛ می‌خواهد پاسخی برای یک سؤال پیدا کند، معنای مفهومی را بفهمد یا درباره موضوعی که ذهنش را درگیر کرده، بیشتر بداند. اما گاهی آدم کتاب را نه برای دانستن، بلکه برای پیدا کردن ورق می‌زند؛ برای پیدا کردن یک آرامش، یک تکه از گذشته، یا حتی ردپای کسی که دیگر کنارش نیست. بعد از شهادت یک عزیز، بعضی کلمات دیگر شبیه قبل نیستند. «شهید»، «شهادت»، «دلتنگی» و حتی «صبر» معنای تازه‌ای پیدا می‌کنند؛ انگار چیزی در درون آدم تغییر کرده و حالا باید همان واژه‌های آشنا را از نو فهمید. من هم بعد از شهادت برادرم، بیشتر از همیشه به دنبال همین فهم دوباره بودم.
برادرم در جنگ رمضان، در شهر اندیمشک شهید شد؛ کسی که رفتنش برایم بسیار سنگین و دردناک بود و نبودش را بیشتر از هر زمان دیگری حس می‌کردم؛ به‌خصوص در روزهایی که بیش از همیشه به حضورش نیاز داشتم. بعد از او، واژه «شهادت» برایم دیگر فقط یک واژه نبود. پشت این کلمه، چهره یک عزیز، خاطره‌های یک زندگی و دلتنگیِ کسی ایستاده بود که دیگر بازنمی‌گشت. شاید برای همین بود که سراغ «مرگ تاجرانه» رفتم؛ می‌خواستم بدانم شهادت از چه حقیقتی سخن می‌گوید، شهید چه جایگاهی دارد و ما که می‌مانیم، در برابر این رفتن و این خون چه وظیفه‌ای داریم. شاید می‌خواستم در میان این کلمات، معنایی برای رفتن برادرم و آرامشی برای دل خودم پیدا کنم.
کتاب مرگ تاجرانه به کوشش محمدرضا طاهری و توسط انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شده است. این کتاب در ۲۷۰ صفحه، مجموعه‌ای از بیانات و رهنمودهای حضرت آیت‌الله العظمی شهید سید علی خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه) را درباره شهید، شهادت، جهاد، ایثار و خانواده‌های معظم شهدا را در اختیار مخاطب قرار ‌دهد.
اما خواندن این کتاب امروز یک تفاوت اساسی با گذشته دارد. سخنان آن درباره شهادت، از زبان کسی نقل شده که اکنون خود به جمع شهیدان پیوسته است. همین اتفاق، بسیاری از جملات کتاب را از یک «توصیف» فراتر می‌برد و به تأملی تازه درباره معنای شهادت تبدیل می‌کند. گویی خواننده، کلمات کسی را می‌خواند که سال‌ها درباره شهیدان سخن گفته و سرانجام خود، آن راه را به پایان رسانده است.
از طرفی، این کتاب حاصل همان کلام آشنایی است که سال‌ها شنیده‌ایم؛ با همان فصاحت و بلاغت، همان سادگی و صمیمیت و همان جذابیتی که در سخنان ایشان سراغ داریم. شاید برای همین است که هنگام خواندن بعضی از صفحات، ناخودآگاه دلمان برای آن صدا، برای آن همه ابهت و مهربانی تنگ می‌شود.
اما شاید عنوان کتاب، بیشتر از هر مشخصه دیگری، خواننده را متوقف کند: مرگ تاجرانه یعنی چه؟ 

در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
«جان ما همان سرمایه‌ای است که به هر حال خواهی نخواهی از بین خواهد رفت؛ یعنی هیچ کس نیست که این جان و عمر را که با ارزش‌ترین سرمایه‌ی انسانی او است، بتواند نگه دارد؛ یک مدتی هست؛ بعد، از ما گرفته خواهد شد؛ یک نفری مثلا تصادف می‌کند در بیابان یا خیابان و با تصادف از بین می‌رود؛ یکی با بیماری از بین می‌رود؛ [اما] یکی این جان را با خدا معامله می‌کند. این جان از بین رفتنی را معامله می‌کند. بنده پیش از انقلاب در سخنرانی‌ها مکرر این را می‌گفتم که شهادت مرگ تاجرانه است، مرگ حسابگرانه است؛ کسی که در راه خدا شهید می‌شود، در واقع بهترین حسابگری را دارد می‌کند، چون این [جان] که ماندنی نیست. مثل تعبیر معروف «روغن ریخته، نذر امامزاده» است. خب این روغن ریخته است دیگر، اینکه ماندنی نیست. این را آدم نذر امامزاده بکند، خیلی باارزش است، خیلی زرنگی می‌خواهد؛ این زرنگی را شهدای ما داشتند که توانستند این جان از بین رفتنی را با خدای متعال معامله کنند».

بعد از خواندن این جملات، شاید معنای عنوان کتاب کمی روشن‌تر شود؛ همه ما روزی این سرمایه را از دست می‌دهیم، اما شهید کسی است که این سرمایه را آگاهانه در راهی ماندگار هزینه می‌کند.
کتاب در شش فصل تنظیم شده است و تلاش می‌کند تصویری کامل‌تر از شهادت و نسبت ما با شهدا را ارائه دهد. فصل نخست به چیستی شهادت اختصاص دارد؛ اینکه چرا شهادت ارزشمندترین و زیباترین مرگ دانسته می‌شود و چرا با گذشت زمان، نه‌تنها از اهمیت آن کاسته نمی‌شود، بلکه در تاریخ و نگاه انسان‌ها درخشان‌تر میگردد. در فصل‌های دوم و سوم، ویژگی‌های شهید و آثار فردی و اجتماعی شهادت بررسی می‌شود و از تأثیر شهادت در مواجهه با دشمنان سخن به میان می‌آید. اما شاید یکی از کاربردی‌ترین بخش‌های کتاب، فصل چهارم باشد؛ جایی که مخاطب با خودش روبه‌رو می‌شود و از خود می‌پرسد:« وقتی کسی برای دفاع از حقیقت جانش را فدا می‌کند، من چه وظیفه‌ای دارم؟ چگونه می‌توانم کاری کنم که در برابر این خون پاک احساس شرمندگی نکنم؟» در این فصل، رهنمودهایی ارائه می‌شود که تلاش می‌کند برای همین پرسش‌ها پاسخ‌هایی روشن و عملی پیش روی خواننده بگذارد.
فصل پنجم به تکریم خانواده‌های معظم شهدا و وظایف جامعه در قبال آنان و همچنین مسئولیت‌هایی که بر دوش خانواده‌های شهدا قرار گرفته است، می‌پردازد. در فصل پایانی نیز از شماری از شهدای شاخص ایران و جبهه مقاومت سخن گفته می‌شود. البته با توجه به اینکه این مجموعه بر اساس بیانات تا سال ۱۳۹۶ گردآوری شده، طبیعی است که نام برخی شهدای سال‌های پس از آن، از جمله شهید حاج قاسم سلیمانی، شهید جمهور، شهید سید حسن نصرالله و شهدای جنگ ۱۲ روزه، در آن نیامده باشد.
با این همه، شاید امروز بیش از هر زمان دیگری خواندن این کلمات حال‌وهوای متفاوتی داشته باشد. گوینده‌ای که از مقام شهید سخن می‌گفت، اکنون خود شهید است. کلماتی که روزی درباره دیگران گفته شده بودند، امروز در پرتو سرنوشت خود او، معنایی تازه پیدا کرده‌اند.
کتاب مرگ تاجرانه برای کسانی مناسب است که می‌خواهند مفهوم شهید و شهادت را فراتر از تعاریف کلی و شعارهای معمول بشناسند؛ به‌ویژه علاقه‌مندان به فرهنگ ایثار و شهادت، خانواده‌های معظم شهدا و کسانی که می‌خواهند نسبت خود را با شهدا و مسئولیتی که در برابر آنان دارند بهتر بشناسند.